Ağrı
| Ağrı | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||||||
| Hartalar | |||||||||||
| |||||||||||
| İlçeler ve Bölgeler Fiziki Yapı | |||||||||||
| Genel Bilgiler | |||||||||||
| |||||||||||
Ağrı,[1] Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde bulunan şehir ve Ağrı ilinin merkez ilçesi. Eski adı Karaköse'dir. Çok soğuk bir iklimi olup ağaç oranı yok denecek kadar azdır. Doğubeyazıt ilçesi turizmcilerin gözdesi olup İshakpaşa Sarayı nın bulunduğu yerdir. Diyadin ilçesi Doğu Anadolu bölgesinde kaplıcalarıyla bilinir. Halkın büyük çoğunluğu tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. İl hergeçen gün büyük illere göç vermektedir. Şehrin nüfusu Ocak 2010 TÜİK verilerine göre 99.276'dir. 1945'te 9.000 olan nüfusu 1990'da 58.038'e, 2000'de 79.764'e, 2007'de 97.839'a çıkmıştır. 15 Nisan İşgalden Kurtuluş Günü olarak kutlanır.
Tarihçe
Orta Asya’dan gelen kavimlerin Anadolu’ya girişleri sırasında Ağrı,[2] bir geçiş oluşturmuş, dolayısıyla bir çok medeniyete sahne olmuştur. Ancak bu medeniyetler Ağrı’yı bir giriş kapısı olarak gördüklerinden burada çok köklü bir uygarlık oluşturamamışlardır. Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititler’in güçlerini yitirmeleri üzerine, M.Ö.1340-M.Ö.1200 tarihleri arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Hurriler krallık merkezi olan Urfa’dan uzak olan Ağrı’yı ellerinde tutamamışlardır.
En köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartu’nun Van Gölü’nün kuzey ve kuzeydoğusundaki ülkeler üzerine, Kral İspuini (M.Ö.825-M.Ö.810) döneminde seferler başlamış, Kral Menua(M.Ö.810-M.Ö.786) döneminde bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir.
Ağrı Dağı’nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köylerinin arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua’nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır. M.Ö.712 yıllarında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı’da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler ( M.Ö.708-M.Ö.555 ) Asur Devleti’nin yıkılması ile birlikte bir yayılma ürecine girmiş, bunun sonucu olarakta Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır. Medler’in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender’in Pers Kralı III.Darius’u ( M.Ö.331 ) yenerek Anadolu’yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender’in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler bölgeyi ele geçirmişlerdir.
Doğu Anadolu’ya gelip yerleşen ilk Türk topluluğu M.Ö.680 yılında bölgeye gelen Sakalardır. Murat Nehri ve Doğubeyazıt çevrelerine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur. Bölge, Hz.Osman zamanında islam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasilerin kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans’ın kontrolüne geçmiştir.
1071 Malazgirt Savaşı sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti’nin sınırları içine girmiştir. 1027-1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239’da Cengizliler, 1256-1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celayirliler Ağrı’da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı’nda yapmış, Anadolu ve İran’ı buradan yönetmişlerdir. 1393’de Moğol hakanı Aksak Timur, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir.
1405-1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular’ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, Yavuz Sultan Selim tarafından Çaldıran Savaşı sonrası Osmanlı topraklarına katılmıştır.
Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermeniler zamanında Karakilise olarak değiştirilmiştir. Kazım Karabekir Paşa zamanında Karakilise ismi değiştirilerek Karaköse diye adlandırılmıştır. Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı Tevrat’ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu sanılması dolayısıyla Ağrı’ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il merkezi olmuştur. 5165m. yüksekliğiyle Türkiye’nin en büyük dağı olan Ağrı Dağı’ndan dolayı da AĞRI adını almıştır.
Coğrafi Konum
39.05 ve 40.07 kuzey enlemleri[3] ile, 42.20 ve 44.30 doğu boylamları arasında yer alan il, deniz seviyesinden 1640 m yükseklikte kurulmuştur.
Anadolu’nun İran’la bağlantısını sağlayan yolun üzerinde bulunması ile önemi artan ilin doğusunda İran, batısında Muş ve Erzurum, kuzeyinde Kars, güneyinde Van ve Bitlis ile kuzeydoğusunda Iğdır ili bulunmaktadır.
Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı Murat-Van bölümü içinde kalan yüksek Anadolu yaylasının devamı üzerinde yer almaktadır. Yüzölçümü 11376 kilometre karedir. Topraklarının %46’sını dağlık alanlar, %29’unu ovalar, %18’ini platolar ve %7’sini yaylalar oluşturmaktadır.
Ulaşım
Hindistan,[4] Çin, Afganistan, Orta Asya ve İran’ın ipekli kumaşları, baharatları ve diğer malları yüzyıllarca Doğubayazıt üzerinden Anadolu ve Avrupa’ya taşınmıştır. Ulaşım ve taşımacılık, günümüzde petrol, sanayi ürünleri, gıda, hammadde vb olarak devam etmektedir.
Ağrı, E-80 karayoluyla direkt Erzurum ve İran’a, bu yoldan kuzey ve güneye ayrılan yollarla da çevre illere bağlanır. Karayolu İl’de ileri durumdadır. Bundan dolayı transit taşımacılığı ile nakliyatçılık Ağrı’da gelişmiştir.
Ağrı Havaalanı
8 Ocak 1997’de hizmete açılan Havaalanından THY uçakları haftada 4 sefer olmak üzere Salı-Cuma günleri saat: 16.00 da İstanbul, Haftanın hergünü saat: 11.20 de Ankara Seferleri yapılmaktadır
Karayolu
Kara yoluyla çevre ile ve ilçelerden Ağrı’ya ve Ağrı’dan çevre il ve ilçelere düzenli karayolu ulaşımı olduğu gibi, büyük şehirlere de her gün karşılıklı otobüs seferleri vardır
Ağrı İlinin Bazı İllere Uzaklığı
- Ağrı – Ardahan :310 km
- Ağrı – Iğdır :142 km
- Ağrı – Bitlis :243 km
- Ağrı – Erzurum :180 km
- Ağrı – Kars :221 km
- Ağrı – Muş :254 km
- Ağrı – Van :230 km
- Ağrı – Ankara :1.065 km
- Ağrı – Edirne :1.641 km
- Ağrı – İstanbul:1.414 km
- Ağrı – İzmir :1.647 km
- Ağrı – Malatya :606 km
- Ağrı – Antalya :1.531 km
- Ağrı – Bursa :1.424 km
- Ağrı – Trabzon :485 km
Nufus
| İl/İlçe merkezi | Belde/Köy | Toplam | ||||||||||||||||||
| Ağrı | Toplam | Erkek | Kadın | Toplam | Erkek | Kadın | Toplam | Erkek | Kadın | |||||||||||
| Merkez | 105.623 | 55.838 | 49.785 | 37.839 | 19.306 | 18.533 | 143.462 | 75.144 | 68.318 | |||||||||||
| Diyadin | 19.783 | 10.164 | 9.619 | 25.608 | 13.157 | 12.451 | 45.391 | 23.321 | 22.070 | |||||||||||
| Doğubayazıt | 73.505 | 39.562 | 33.943 | 46.332 | 24.190 | 22.142 | 119.837 | 63.752 | 56.085 | |||||||||||
| Eleşkirt | 11.005 | 5.990 | 5.015 | 28.573 | 14.485 | 14.088 | 39.578 | 20.475 | 19.103 | |||||||||||
| Hamur | 2.918 | 1.489 | 1.429 | 18.563 | 9.540 | 9.023 | 21.481 | 11.029 | 10.452 | |||||||||||
| Patnos | 64.732 | 35.510 | 29.222 | 63.481 | 32.719 | 30.762 | 128.213 | 68.229 | 59.984 | |||||||||||
| Taşlıçay | 6.191 | 3.132 | 3.059 | 16.450 | 8.411 | 8.039 | 22.641 | 11.543 | 11.098 | |||||||||||
| Tutak | 7.147 | 3.769 | 3.378 | 27.729 | 14.078 | 13.651 | 34.876 | 17.847 | 17.029 | |||||||||||
| Toplam | 290.904 | 155.454 | 135.450 | 264.575 | 135.886 | 128.689 | 555.479 | 291.340 | 264.139 | |||||||||||
| Kaynak:TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU [5] |
||||||||||||||||||||
Egitim
Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi5662 Sayılı Yükseköğretim Kurumları Teşkilatı Kanununda ve Yükseköğretim Kurumları Öğretim Elemanlarının Kadroları Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Genel Kadro ve Usulü Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye Ekli Cetvellerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun gereği Ağrı Dağı Üniversitesi adıyla üniversite düzeyine çıkarılmış Agrı İlindeki tek Devlet Üniversitesidir.
Kaynakça
- ↑ http://tr.wikipedia.org/wiki/A%C4%9Fr%C4%B1
- ↑ http://www.agri.bel.tr/agri-tarihi.aspx
- ↑ http://www.agri.bel.tr/cografi-konum.aspx
- ↑ http://www.agri.bel.tr/agriya-ulasim.aspx
- ↑ http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=04&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html