Malatya

Malatya; Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat Havzasında ve Adıyaman, Malatya, Elazığ, Bingöl, Muş, Van çöküntü alanının güneybatı ucunda yer almaktadır. Çevresini doğuda Elazığ ve Diyarbakır, güneyde Adıyaman, batıda Kahramanmaraş, kuzeyde Sivas ve Erzincan illeri çevirir.İl topraklarının yüzölçümü 12.313 km2 olup,35 54' ve 39 03' kuzey enlemleri ile 38 45' ve 39 08' doğu boylamları arasında kalmaktadır. Malatya, Sultansuyu ve Sürgü çayı vadileri ile Akdeniz'e, Tohma Vadisi ile İç Anadolu'ya, Fırat Vadisi ile Doğu Anadolu'ya açılarak bu bölgeler arasında bir geçiş alanı oluşturur.

Kökenbilim

Malatya'nın isim kökü Hititçe bal anlamına gelen Melid'den türediği ve Hitit kitabelerinde "öküz başı ve ayağı" ile ifade edildiği belirtilmiştir. Melit+ava ise Bal Ülkesi anlamına gelmektedir. Sonra bu isim Meliddu, Melide, Melid, Milid, Milidia, Melitea olarak kitabelerde geçmiştir. Malatya'yı ele geçiren Araplar şehre Malatiyye ismini verdiler. Türklerin Malatya'yı feth etmesiyele isim bugünkü halini aldı. 1923 Cumhuriyet ile isim Malatya olarak resmileşti.

Tarihçe

Malatya ön tarihinin Paleolitik çağa kadar indiği, Ansır (buzluk) ve İnderesi mevkiinde bulunan mağaralardan anlaşılmıştır.1979 yılında başlayan Karakaya Baraj Gölü kurtarma kazıları kapsamındaki İzollu mevkii Cafer Höyükte yapılan kazılarda, o yöre insanının Paleolitik mağaralardan çıkıp ilk defa ovada tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları ve yerleşik köy hayatına başladıkları anlaşılmıştır. Cafer Höyük kazılarıyla, Malatya ve çevresinin M.Ö. 7000 yılında İskana başladığı anlaşılmaktadır.

1979 1986 yılları arasında kazıları sürdürülen PirotCaferhöyük çalışmaları sonucu dünyanın ilk heykel örneği sayılan, beyaz kireçtaşından yapılmış küçük figürler, M.Ö. 7000 yılına tarihlenmektedir. Kazı sonrası gün ışığına çıkarılan bu eserler halen Malatya müzesinde sergilenmektedir. Tarih kronolojisi'ni takip ettiğimizde, yörenin ana seramiği tek renk olup, ateşte az pişirilmiş koyu astarlıdır. Bu seramik yanında ithal malı Halaf tipi seramik örneklerinin Hekimhan, Kuyuluk, Hinso ve Arguvan Karahöyükte; Hassuna boyalı Seramik örneklerine ise Aslantepe, Değirmentepe, İsahöyük ve Fırıncıhöyük'te rastlanmaktadır. Aslantepe ve Değirmentepe kazıları, bölgedeki yerleşimin M.Ö. 5000 3000 yılları arasında Kalkolitik çağda devam ettiğini göstermektedir.

M.Ö. 3000 yılında Malatya yöresinde seramik genellikle elle yapılmış, hamuruna ince kum karıştırılmış siyah astarlıdır. Bu seramik örneklerine; Aslantepe, Hasırcı, Fırıncıhöyük, Karahöyük, İsahöyük, Morhamam, Kösehöyük, İmamoğlu, Değirmentepe, Köşgerbaba ve Pirothöyük'te rastlanmıştır.Eski tunç II. döneminde, M.Ö. 2500 yıllarında başlayan seramik örneklerine yörede yer yer rastlanılmıştır.

Coğrafya

Jeolojik Yapı

Malatya il alanı, Alp kıvrımlaşması sonrasında şekillenmiştir. Daha sonra III. Jeolojik zamanın sonuyla IV. zamanın başlarında ortaya çıkan tektonik hareketler sırasındaki kırılma ve kıvrılmalarla kimi kesimleri yükselmiş ya da çökmüştür. İl alanında çok şiddetli aşınmalar olmuş, çöküntü alanları alüvyonlarla dolmuştur. Başta Malatya ovası olmak üzere ilin diğer ovaları bu gelişmelerle ortaya çıkmıştır.Bu nedenlerle il alanında III. zaman yaşlı kalker ve konglomeralar, volkanik küller çok yaygındır. Malatya ovası, yükseltileri 1500 metreyi aşan dağ sıraları ve platolarla çevrili, geniş bir çöküntü alanıdır. Yükseltisi 915950 metre arasında değişen bu çöküntü alanının kuzeyi beyaz ve yeşil marnlarla kaplıdır. Bu oluşumların üzerinde kuzeye eğimli göl kalkerleri yer alır.

Ovanın kuzey doğusunda ise kuzeybatı yönüne doğru uzanan andezit lavları ile tabakalaşmış beyaz ve yeşil marnlar göze çarpmaktadır. Çöküntü alanının güneyi III. zaman eosen kalker serileri ile örtülüdür. Kuzeye doğru eğimli bu yapı, il merkezinin güneyinde mikaşistlerle tabakalaşmış, mermerleşmiş, kalkerlere dönüşür. İl merkezi ile Malatya dağlan ve Fırat vadisi arasındaki alana IV. zamanda taşınarak oluşmuş eski alüvyonların altında III. zaman yaşlı gabbrove granodiyoritler uzanmaktadır. İl alanının güneybatı ve batısında III. zaman neojen kalkerleri egemen durumdadır. 5060 metre kalınlıkta yatay tabakalar oluşturan aynı yaştaki konglomeralar Tohma, Sultansuyu ve Kuruçay vadilerine doğru sokulurlar.

Dağlar Nurhak Dağları Akçababa Dağları Yama Dağı Ovalar Malatya Ovası Doğanşehir Ovası İzollu Ovaları Erhaç Düzü ile Arga ve Ören Yazıları Mandıra, Tafta ve Milli Yazıları Mığdı Düzü Fırat Vadisi Tohma Vadisi Kuruçay Vadisi Çapıtlı yazısı Yazıhan Düzü

Akarsuları Söğütlü Çayı 17.5 km. Morhamam Çayı 22.5km. Kuruçay 67 km. Tohma suyu 52.5 km. Sultansuyu 21.5 km. Sürgü suyu 30 km. Beylerderesi 38 km. Mamihan çayı 10 km. Şiro çayı 37 km.

Baraj veya Göletler

• Karakaya Baraj Gölü Malatya merkez ilçesinde 42, Pütürge ilçesinde 15, Akçadağ ilçesinde 2, Arguvan ilçesinde 6, Arapgir ilçesinde 2 köy olmak üzere toplam 67 köy göl alanı içerisinde kalmış olup, baraj gölü Malatya il sınırları üzerinde 150.875.583 m2'lik bir alanı kaplamaktadır..

Malatya Resimleri

Malatya Kayısısı

Malatya ovasının uçaktan görünüşü

Malatya saat kulesi

Malatya şelale parkı

Arslantepe Höyüğü'de bulunan Hitit kralı, Tarhunva'nın Ankara'daki, Anadolu Medeniyetleri Müzesinde bulunan heykeli

Arslantepe kazıları

Malatya Merkez cami

Malatyadan görünüm

Gürpinar şelaleleri

Culhali, Hekimhan

malatya inönü stadyum ile çevresi panorama

Bitki Örtüsü

İl arazisinin 367.253 hektarı (% 30)'u ormanlık ve fundalıklarla, 125.156 hektarı (% 10)'u ise çayır ve meralarla kaplıdır. İl topraklarının güneyini boydan boya kaplayan batı doğu doğrultulu Malatya dağları, meşenin egemen olduğu bozuk nitelikli korular ve baltalıklar iyi nitelikli koru ve baltalıklara dönüşmeye başlar. Malatya dağlarının batı ucunda Sultansuyu vadisine bakan yamaçlarda Doğu Anadolu'da ortadan kalkmakta olan ibrelilerden kızılcıklara rastlanır.

İklim

Malatya Ay Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Ara Yıl En yüksek °C (°F) 14.2 (57.6) 18.6 (65.5) 27.2 (81.0) 33.7 (92.7) 36.0 (96.8) 40.0 (104.0) 42.2 (108.0) 41.5 (106.7) 38.8 (101.8) 33.1 (91.6) 25.0 (77.0) 18.0 (64.4) 42.2 (108.0) Ortalama yükseklik °C (°F) 3.7 (38.7) 6.1 (43.0) 12.0 (53.6) 18.6 (65.5) 23.9 (75.0) 29.7 (85.5) 34.2 (93.6) 34.0 (93.2) 29.3 (84.7) 21.5 (70.7) 12.4 (54.3) 5.7 (42.3) 19.3 (66.7) Ortalama düşük °C (°F) −2.6 (27.3) −1.7 (28.9) 2.4 (36.3) 7.6 (45.7) 11.7 (53.1) 16.3 (61.3) 20.1 (68.2) 20.0 (68.0) 15.5 (59.9) 9.9 (49.8) 3.6 (38.5) −0.6 (30.9) 8.5 (47.3) En düşük °C (°F) −17.0 (1.4) −15.3 (4.5) −13.9 (7.0) −4.2 (24.4) 0.1 (32.2) 7.0 (44.6) 10.0 (50.0) 12.4 (54.3) 5.7 (42.3) −1.2 (29.8) −12.0 (10.4) −19.0 (−2.2) −19.0 (−2.2) Ortalama yağış mm (inches) 35.6 (1.40) 35.3 (1.39) 50.2 (1.98) 54.7 (2.15) 45.9 (1.81) 18.8 (0.74) 3.3 (0.13) 2.2 (0.09) 7.1 (0.28) 38.8 (1.53) 42.3 (1.67) 38.2 (1.50) 372.4 (14.67) Ortalama yağmurlu günler 7 7 9 9 8 3 1 1 1 5 6 7 64 Ortalama aylık güneş ışığı saatleri 108.5 117.6 176.7 216.0 294.5 348 387.5 365.8 297.0 229.4 156.0 102.3 2.799,3 Source 1: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü Source 2: Hong Kong Observatory

Nufus

	İl/İlçe merkezi			Belde/Köy			Toplam
Malatya	Toplam	Erkek	Kadın	Toplam	Erkek	Kadın	Toplam	Erkek	Kadın
Merkez	419.959	210.145	209.814	68.288	34.311	33.977	488.247	244.456	243.791
Akçadağ	8.081	4.390	3.691	21.777	10.891	10.886	29.858	15.281	14.577
Arapgir	6.288	3.091	3.197	4.840	2.378	2.462	11.128	5.469	5.659
Arguvan	1.804	955	849	6.206	3.058	3.148	8.010	4.013	3.997
Battalgazi	17.148	8.422	8.726	12.679	6.397	6.282	29.827	14.819	15.008
Darende	9.530	4.766	4.764	21.623	10.754	10.869	31.153	15.520	15.633
Doğanşehir	10.902	5.514	5.388	30.423	15.330	15.093	41.325	20.844	20.481
Doğanyol	1.578	744	834	3.108	1.531	1.577	4.686	2.275	2.411
Hekimhan	7.069	3.594	3.475	18.036	8.951	9.085	25.105	12.545	12.560
Kale	1.725	808	917	4.435	2.077	2.358	6.160	2.885	3.275
Kuluncak	2.157	1.103	1.054	6.794	3.307	3.487	8.951	4.410	4.541
Pütürge	2.512	1.273	1.239	16.849	7.951	8.898	19.361	9.224	10.137
Yazıhan	2.128	1.056	1.072	13.440	6.826	6.614	15.568	7.882	7.686
Yeşilyurt	7.707	3.840	3.867	30.844	16.100	14.744	38.551	19.940	18.611
Toplam	498.588	249.701	248.887	259.342	129.862	129.480	757.930	379.563	378.367
Kaynak:Türkiye İstatistik Kurumu 2012 Adrese Dayalı Nufus kayıt sistemi veri tabanı

Ekonomi

İlde 1990 yılı itibariyle kişi başına düşen GSYİH 1744 ABD doları düzeyinde iken 2000 ve 2001 yıllarında ülkemizin yaşadığı ekonomik kriz nedeni ile kişi başına GSYİH 2001 yılında 1417 ABD dolarına gerilemiştir. Malatya ili kişi başına GSYİH tutarının, ülke ortalamasında tekabül ettiği orana bakılacak olursa, 1990 yılında Türkiye ortalamasının %65,69'una tekabül eden İl kişi başına GSYİH tutarı, 1995 yılında %68,9'a yükselmiş, 2001 yılında ise %66 düzeyinde gerçekleşmiştir.

Aynı yıl itibari ile ilde yaratılan Gayri Safi Yurt İçi Hasıladan alınan pay bakımından %27,1 ile sanayi sektörü ilk sırada gelmekte, bunu %24 ile ticaret ve %16,9 ile tarım sektörü izlemektedir. Sanayi sektörünün yarattığı GSYİH içerisinde ise imalat sanayi alt sektörü %25,8 pay almaktadır. Malatya ekonomisinde tarım sektörünün payı görece düşerken tarım dışı sektörün payının arttığı görülmektedir.DPT tarafından 2003 yılında yayınlanan "İllerin ve Bölgelerin Sosyo Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması" sonucuna göre Malatya il geneli olarak tüm iller içerisinde sosyo ekonomik gelişmişlik sıralamasında 41. sırada bulunmaktadır.

Kültür ve Turizm

İl Tarih boyunca çeşitli kültür ve medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Aslantepe, Nemrut Dağı, Fırıncılar Höyük, Bayramtepe Höyük, Ören Höyük, ikinciler Höyük, Aslantaş, Kağköy Kaya Kabartmaları, Levent Vadisi, Ansur ve Kaletepe Höyük görülebilecek arkeolojik alanlardır.

Tarihi Mekanlar

Abdülrezzak Camii (Yazıhan ilçesi) Fethiye Höyük (Yazıhan ilçesi) İriağaç Köy Camii (Yazıhan ilçesi) Kuruçay Höyük (Hacı Höyük) (Yazıhan ilçesi) Buzluk (Yazıhan ilçesi) Kaletepe Höyük (Yeşilyurt ilçesi) Karahöyük (Arguvan ilçesi) İsahöyük(Arguvan ilçesi) Morhamam (Uzunoğlan) Höyüğü (Arguvan ilçesi) Eşref Höyük (Kuluncak İlçesi) Kabak Abdal Türbesi (Kuluncak İlçesi) Sulu Mağara (Doğanşehir îlçesi) Roma Sur Kalıntıları (Doğanşehir îlçesi) Taşhan (Hekimhan îlçesi) Köprülü Mehmet Paşa Camii (Hekimhan îlçesi) Köprülü Mehmet Paşa Hamamı (Hekimhan îlçesi) Kilise (Hekimhan îlçesi)

Güzelyurt Höyük (Hekimhan îlçesi) Arga Tepesi (Akçadağ ilçesi) Ören Höyük (Akçadağ ilçesi) İkinciler Höyük (Akçadağ ilçesi) Levent Vadisi-Bağköy Kaya Kabartmaları (Akçadağ ilçesi) Roma Mezarı (Darende İlçesi) Merkez Tümülüs (Darende İlçesi) İki Mezarlık (Darende İlçesi) Doğal Akvaryum (Darende İlçesi) Somuncu Baba Boğazı (Darende İlçesi) Tohma Çayı Doğal Vadisi (Darende İlçesi) Aşudu (Günpınar) Şelalesi (Darende İlçesi) Kavlak Köprüsü (Darende İlçesi) Taş Köprü (Darende İlçesi) Nadir Köprüsü (Darende İlçesi) Ulu Camii Minaresi (Darende İlçesi) Danabey Minaresi (Darende İlçesi)

Müzeleri

• Malatya Müzesi 1979 yılında ziyarete açılmış olup Müzede, teşhiri yapılan ve yeni düzenleme ile yeniden ziyaretçilerin görüşlerine sunulacak olan toplamda 15.000 eser mevcuttur.1961 yılından beri kazısı devam eden Arslantepe Höyük'te çıkarılan eser günümüzde sergilenmektedir.Neolitik Heykelcikler: M. Ö. 8000 yılına tarihlenen, kireç taşından yapılmış ilk heykel örnekleridir. 1985 yılında yapılan kurtarma kazıları sırasında, İzollu bölgesi Caferhöyük'te gün ışığına çıkarılmışlardır. Anadolu neolitik yerleşim birimleri ile çağdaş olan bu yerleşim yerinde, bu ilk heykel örneklerinin yanı sıra, tarıma geçiş ve toprağı ilk işleme kültürünün gelişmesinde kullanılan malzemeler de (Obsidyen bıçak, orak, ok ucu, keski ve delgiler) müzede yer alır.

Spor

Malatya Gücü kulübü 1931 yılında kurulmuştur. Malatya Gücü Spor Kulübünün kuruluşundan sonra diğer spor kulüpleri Fıratspor, Fener Gençlik (Akınspor), Çoşkunspor, Hürriyet Gençlik, Adafıspor, Demirspor, Orduzu Maarif Spor (Battalgazi Belediyespor), Malatya İdmanyurdu, Ataköyspor, Havagücü, ve Tekelspor Kulüpleri kurulmuştur.

Kardeş şehirler

• Saarbrücken Almanya
• Baton Rouge, ABD
• Buhara