Lüksemburgca
| Lüksemburgca | |
|---|---|
| Lëtzebuergesch | |
| Telaffuz | ˈlətsəbuə̯jəʃˈ |
| Yer | Lüksemburg; Saarland ve kuzey batı Rhineland‑Palatinate, Almanya; Arelerland ve Saint-Vith bölgeleri, Belçika; Moselle departmanı, Fransa |
| Bölge | Batı Avrupa |
Yerli konuşanlar | c. 390,000 (2010)[1] |
Hint-Avrupa
| |
| Latince (Lüksemburgca alfabe) Lüksemburgca Braille | |
| Resmi statü | |
Resmi dil |  Lüksemburg |
Azınlıklara Tanınmış dil |  Belçika (Belçika Fransız Topluluğu tarafından tanınan) |
| Dil kodları | |
| ISO 639-1 | lb |
| ISO 639-2 | ltz |
| ISO 639-3 | ltz |
| Glottolog | luxe1241[2] |
| Linguasphere | 52-ACB-db |
 Lüksemburgca (soluk çivit) ve diğer Moselle Franken (orta çivit) lehçelerinin konuşulduğu bölge. "Of" anlamına gelen kelimeler için dahili izogloss, yani op ve of de gösterilir (Standart Almanca: auf). | |
Lüksemburgca, Esas olarak Lüksemburg'da konuşulan Batı Germen dili. Dünya çapında yaklaşık 390.000 kişi Lüksemburgca konuşmaktadır.
Moselle Franken dilinin standart bir biçimi olan Lüksemburgca, diğer Yüksek Almanca çeşitleri ve daha geniş Batı Germen dilleri grubuyla benzerliklere sahiptir. Lüksemburgca'nın Lüksemburg'da resmi bir dil olarak statüsü ve orada bir düzenleyici kurumun varlığı, Lüksemburgca'yı en azından kısmen, geleneksel Dachsprache olan Standart Almanca alanından çıkarmıştır.
Dil ailesi
Lüksemburgca, Batı Orta Alman Yüksek Alman dilleri grubuna aittir ve Moselle Franken dilinin birincil örneğidir.
Kullanım
Lüksemburgca, Lüksemburg'un ulusal dili ve Almanca ve Fransızca'nın yanı sıra üç idari dilinden biridir.
Lüksemburg'da, vatandaşların %50.9'u Lüksemburgca konuşabilmektedir. Lüksemburgca, Belçika'nın Arelerland bölgesinde (Lüksemburg Eyaleti'nin bir bölümü) ve Fransa'da Lorraine'in küçük bölümlerinde konuşulmaktadır.
Alman Eifel ve Hunsrück bölgelerinde, Almanca'nın benzer yerel Moselle Franken lehçeleri konuşulmaktadır. Dil, aynı zamanda Birleşik Devletler ve Kanada'daki Lüksemburg göçmenlerinin birkaç torunu tarafından da konuşulmaktadır.
Diğer Moselle Franken lehçeleri, uzun süredir Transilvanya, Romanya'da (Siebenbürgen) yerleşik etnik Almanlar tarafından konuşulmaktadır.
Lüksemburg eyalet sınırının dışındaki Moselle Franken lehçeleri çok daha az Fransızca alıntı kelimesine sahip olma eğilimindedir ve bunlar çoğunlukla Fransız Devrimi'nden kalmıştır.
Çeşitler
Areler (Arlon'dan), Eechternoacher (Echternach), Kliärrwer (Clervaux), Miseler (Moselle), Stater (Lüksemburg), Veiner (Vianden), Minetter (Güney Lüksemburg) ve Weelzer (Wiltz) dahil olmak üzere Lüksemburgca'nın birkaç farklı lehçe biçimi vardır. Küçük köyler arasında bile küçük kelime dağarcığı farklılıkları görülebilir.
Nüfusun artan hareketliliği ve radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçları aracılığıyla dilin yayılması, koineleşme süreci yoluyla "Standart Lüksemburgca" ya doğru kademeli bir standardizasyona yol açmaktadır.
Çevreleyen diller
Lüksemburgca kullanımı ile yakından ilişkili diğer Yüksek Alman lehçelerinin (örneğin Lorraine Franconian) kullanımı arasında belirgin bir coğrafi sınır yoktur; bunun yerine tedrici değişimin bir lehçe sürekliliğini oluşturur.
Konuşulan Lüksemburgca, genellikle Moselle Franken lehçelerine (veya en azından diğer Orta Batı Alman lehçelerine) aşina olmayan Almanca konuşanlar için anlaşılması görece zordur. Ancak, dili genellikle bir dereceye kadar okuyabilirler. Moselle Franken lehçelerine aşina olan Almanlar için, günlük kelime dağarcığı söz konusu olduğunda Lüksemburgca'yı anlamak ve konuşmak nispeten kolaydır. Bununla birlikte, Lüksemburg'daki çok sayıda Fransızca alıntı, belirli konular hakkında veya bazı konuşmacılarla (birçok Fransızca sözcük kullanan) iletişimi engelleyebilir.
Lüksemburgca ve Fransızca ya da Belçika ve Fransa'nın komşu bölgelerinde konuşulan Romantik lehçelerden herhangi biri arasında anlaşılabilirlik yoktur.
Yazılı Lüksemburgca
Standardizasyon
Lüksemburgca yazımını standartlaştırmak için 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanan bir dizi öneri belgelenebilir. 5 Haziran 1946'da "OLO" (ofizjel lezebuurjer ortografi) kabul edilene kadar resmi olarak tanınan bir sistem yoktu. Bu yazım, her türden Lüksemburgca konuşanlara, dilin kelimeleri için tek bir standart yazım empoze etmek yerine, kelimeleri telaffuz ettikleri şekilde yazıya dökmeleri için bir sistem sağladı. Kurallar, Alman yazımının belirli unsurlarını (örneğin, "ä" ve "ö" kullanımı, isimlerin büyük harfle yazılması) açıkça reddediyordu. Benzer şekilde, Fransız kelimelerinin yazılışı için yeni ilkeler kabul edildi.
- fiireje, rééjelen, shwèzt, veinejer (cf. Almanca vorigen, Regeln, schwätzt, weniger)
- bültê, âprê, Shaarel, ssistém (cf. Fransızca bulletin, emprunt, Charles, système)
İnsanların zaten aşina olduğu mevcut "yabancı" standartlardan çok farklı olan bu imla önerisi, yaygın bir şekilde onaylanmadı.
1950 ile 1977 arasında 5 cilt olarak yayınlanan Luxemburger Wörterbuch'u yaratmakla görevli uzmanlar komitesinin çalışmasından daha başarılı bir standart nihayet ortaya çıktı. Bruch'ta (1955) ortaya konan bu onlarca yıllık projede benimsenen imla kuralları, 10 Ekim 1975'te resmiyet kazanan standart yazımın temelini oluşturdu. Bu standarda değişiklikler, Lüksemburgca dili Daimi Konseyi tarafından önerilmiş ve 30 Temmuz 1999'daki yazım reformunda resmen kabul edilmiştir. Lüksemburgca için mevcut uygulamanın ayrıntılı bir açıklaması Schanen & Lulling'de (2003) bulunabilir.
Alfabe
Lüksemburgca alfabesi 26 Latin harfinin yanı sıra aksanlı üç harften oluşur: "é", "ä" ve "ë". Fransızca ve Standart Almanca'dan alıntılarda, diğer aksan işaretleri genellikle korunur:
- Fransızca: Boîte, Enquête, Piqûre, gibi.
- Almanca: blöd, Bühn (ama Almanca Bühne), gibi.
Ünlülerin yazımı
|
Eifel kuralı
Batı Yüksek Almancasının diğer birçok çeşidi gibi, Lüksemburgca da belirli bağlamlarda nihai n-silme kuralına sahiptir. Bu kuralın etkileri ("Eifel Kuralı" olarak bilinir) yazılı olarak belirtilmiştir ve bu nedenle ⟨n⟩ veya ⟨nn⟩ ile biten sözcükleri ve biçimbirimleri yazarken dikkate alınmalıdır. Örneğin:
- wann ech ginn "gittiğimde", but wa mer ginn "gittiğimizde"
- fënnefandrësseg "otuzbeş", but fënnefavéierzeg "Kırkbeş".
Kullanılan kelimeler
Lüksemburgca birçok Fransızca kelime ödünç almıştır. Örneğin, bir otobüs şoförü için kullanılan kelime Buschauffeur'dur (Hollandaca ve İsviçre Almancasında olduğu gibi), Almanca'da Busfahrer ve Fransızca'da chauffeur de bus olacaktır.
Bazı kelimeler Standart Almanca'dan farklıdır, ancak Alman lehçelerinde karşılıkları vardır. Bir örnek Gromperen'dir (patates - Almanca: Kartoffeln). Diğer kelimeler Lüksemburg'a özeldir.
Seçilmiş ortak ifadeler
| Hollandaca | Lüksemburgca | Standart Almanca | ingilizce | Türkçe |
|---|---|---|---|---|
| Ja. | Jo. | Ja. | Yes. | Evet. |
| Nee(n). | Nee(n). | Nein. | No. | Hayır. |
| Misschien, wellicht | Vläicht. | Vielleicht. | Maybe. | Belki. |
| Hallo, morgen | Moien. | Hallo. (also Moin in the north) | Hello. | Merhaba. |
| Goedemorgen. | Gudde Moien. | Guten Morgen. | Good Morning. | Günaydın. |
| Goedendag. or Goedemiddag. | Gudde Mëtteg. | Guten Tag. | Good Afternoon. | Tünaydın. |
| Goedenavond. | Gudden Owend. | Guten Abend. | Good Evening. | İyi akşamlar. |
| Tot ziens. | Äddi. | Auf Wiedersehen. | Goodbye. | Güle güle. |
| Dank u. or Merci. (in Flanders) | Merci. | Danke. | Thank you. | Teşekkür ederim. |
| Waarom? or Waarvoor? or Voor wat? (in Flanders) | Firwat? | Warum? or Wofür? | Why, What for | Neden,Ne için |
| Ik weet het niet. | Ech weess net. | Ich weiß nicht. | I don't know. | Bilmiyorum. |
| Ik versta het niet. | Ech verstinn net. | Ich verstehe nicht. | I don't understand. | Ben anlamadım. |
| Excuseer mij. or Wablief? (in Flanders) | Watgelift? or Entschëllegt? | Entschuldigung? | Excuse me? | Affedersiniz? |
| Slagerszoon. | Metzleschjong. | Metzgersohn. / Metzgerjunge. | Butcher's son. | Kasap'ın oğlu. |
| Spreek je Duits/Frans/Engels? | Schwätzt dir Däitsch/Franséisch/Englesch? | Sprichst du Deutsch/Französisch/Englisch? | Do you speak German/French/English? | Almanca / Fransızca / İngilizce biliyor musunuz? |
| Hoe heet je? | Wéi heeschs du? | Wie heißt du? | What is your name? | Adın ne? |
| Hoe gaat het? | Wéi geet et? | Wie geht's? | How are you?, How is it going? | Nasılsın? |
| Politiek Fatsoen. | Politeschen Anstand. | Politischer Anstand. | Political Decency | Siyasi Ahlak |
| Zo. | Sou. | So. | So. | ? |
| Vrij. | Fräi. | Frei. | Free. | Özgür. |
| Thuis. | Heem. | zu Hause. / Heim. | Home. | Ev. |
| Ik. | Ech. | Ich. | I. | Ben. |
| En. | An. | Und. | And. | Ve. |
| Mijn. | Mäin. | Mein. | My. | Benim. |
| Ezel. | Iesel. | Esel. | donkey, ass. | eşek. |
| Met. | Mat. | Mit. | With. | İle. |
| Kind. | Kand. | Kind. | Child. | Çocuk. |
| Weg. | Wee. | Weg. | Way. | Yol. |
| Aardappel. | Gromper. | Kartoffel/Erdapfel. | Potato. | Patates |
| Brood. | Brout. | Brot. | Bread. | Ekmek. |
Kaynak
- ↑ "Le nombre de locuteurs du luxembourgeois revu à la hausse" (PDF). 8 November 2012 Alınmıştır.
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016). "Moselle Franconian". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ Note that the letter ⟨é⟩ today represents the same sound as ⟨ë⟩ before ⟨ch⟩. The ostensibly inconsistent spelling ⟨é⟩ is based on the traditional, now widely obsolete pronunciation of the sound represented by ⟨ch⟩ as a palatal [ç]. As this consonant is pronounced further back in the mouth, it triggered the use of the front allophone of /e/ (that is [e]) as is the case before the velars (/k, ŋ/). Since the more forward alveolo-palatal [ɕ] has replaced the palatal [ç] for almost all speakers, the allophone [ə] is used as before any non-velar consonant. So the word mécht ('[he] makes'), which is now pronounced [məɕt], used to be pronounced [meçt]; this is the reason for the spelling. The spelling ⟨mëcht⟩, which reflects the contemporary pronunciation, is not standard.
- ↑ In the standard orthography, /ɑʊ̯/ and /æːʊ̯/ are not distinguished; this is due to the conflicting use of ⟨äu⟩ in German words to indicate /oɪ̯/.