İyot

İyot, ₅₃I

İyot
Telaffuz	/ˈaɪədaɪn, -dɪn, -diːn/ ​(eye-Ə-dyn-,_--din-,_--deen)
Görünüm	parlak metalik gri, gaz gibi menekşe
Standart atom ağırlığı Ar, std(I)	7002126904470000000♠126.90447(3)
Periyodik tablodaki İyot
Br ↑ I ↓ At tellür ← iyot → ksenon
Atom numarası (Z)	53
Grup	17. grup (halojenler)
Period	periyot 5
Blok	p-blok
Element kategorisi	Reaktif ametal
Elektron konfigürasyonu	[Kr] 4d10 5s2 5p5
Kabuk başına elektron	2, 8, 18, 18, 7
Fiziksel özellikler
STP de Faz	katı
Erime noktası	(I2) 386.85 K ​(113.7 °C, ​236.66 °F)
Kaynama noktası	(I2) 457.4 K ​(184.3 °C, ​363.7 °F)
Yoğunluk (r.t. yakın)	4.933 g/cm3
Üçlü nokta	386.65 K, ​12.1 kPa
Kritik nokta	819 K, 11.7 MPa
Isı entalpisi	(I2) 15.52 kJ/mol
Buharlaştırma vaporisation	(I2) 41.57 kJ/mol
Molar ısı kapasitesi	(I2) 54.44 J/(mol·K)
Buhar basıncı (rhombic) P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k at T (K) 260 282 309 342 381 457
Atom özellikleri
Oksidasyon durumları	−1, +1, +3, +4, +5, +6, +7 (bir güçlü asidik oksit)
Elektronegatiflik	Pauling ölçeği: 2.66
Ionisation enerjisi	1.: 1008.4 kJ/mol 2.: 1845.9 kJ/mol 3.: 3180 kJ/mol
Atom yarıçapı	deneysel: 140 pm
Kovalent yarıçapı	139±3 pm
Van der Waals yarıçapı	198 pm
iyot spektral çizgileri
Diğer özellikler
Kristal yapı	​ortorombiktir
Termal iletkenlik	0.449 W/(m·K)
Elektriksel direnç	1.3×107 Ω·m (at 0 °C)
Manyetik sıralama	diyamanyetik
Manyetik alınganlık	−88.7·10−6 cm3/mol (298 K)
Bulk modülü	7.7 GPa
CAS Numarası	7553-56-2
Tarihçe
Keşfeden ve ilk izolasyon	Bernard Courtois (1811)
iyot ana izotopları
İzo­top Bol­luk Half-life (t1/2) Bozunma modu Boz­unma 123I syn 13 h ε, γ 123Te 124I syn 4.176 d ε 124Te 125I syn 59.40 d ε 125Te 127I 100% kararlı 129I izi 1.57×107 y β− 129Xe 131I syn 8.02070 d β−, γ 131Xe 135I syn 6.57 h β− 135Xe

İyot, sembolü I ve atom numarası 53 olan kimyasal bir elementtir. Kararlı halojenlerin en ağır olanı, 114 santigrat derecede derin menekşe sıvısı oluşturmak için eriyen ve 184 santigrat derecede mor bir gaza kaynayan standart koşullarda parlak, mor-siyah metalik olmayan bir katı olarak bulunur. Bununla birlikte, hafif ısı ile kolayca süblimleşir ve bazı bilim ders kitaplarında bile erimediği öğretilen yaygın bir yanlış anlama ile sonuçlanır. Element 1811'de Fransız kimyager Bernard Courtois tarafından keşfedildi ve iki yıl sonra Yunanca ἰώδης "menekşe renkli" nden sonra Joseph Louis Gay-Lussac tarafından adı seçildi.

İyot, iyodür (I⁻), iodat (IO−
3) ve çeşitli periodat anyonları dahil olmak üzere birçok oksidasyon durumunda oluşur. Altmış birinci en bol element olan kararlı halojenlerin en azıdır. En ağır temel mineral besin maddesidir. Tiroid hormonlarının sentezinde iyot gereklidir. İyot eksikliği yaklaşık iki milyar insanı etkiler ve zihinsel engellilerin önde gelen önlenebilir nedenidir.

Günümüzde baskın iyot üreticileri Şili ve Japonya'dır. İyot ve bileşikleri öncelikle beslenmede kullanılır. Yüksek atom numarası ve organik bileşiklere bağlanma kolaylığı nedeniyle, toksik olmayan bir radyo kontrast madde olarak da iyilik bulmuştur. İnsan vücudu tarafından alımının özgüllüğü nedeniyle, tiroid kanserini tedavi etmek için radyoaktif iyot izotopları da kullanılabilir. İyot ayrıca endüstriyel asetik asit ve bazı polimerlerin üretiminde katalizör olarak da kullanılır.

Özellikleri

İyot, periyodik tablodaki florin, klorin ve bromin altındaki grup 17'nin bir üyesi olan dördüncü halojendir; grubunun en ağır kararlı üyesidir (kıt ve kaçak beşinci halojen, radyoaktif astatin, masrafları ve büyük miktarlarda erişilememesi nedeniyle iyi çalışılmamıştır, ancak göreceli etkiler nedeniyle çeşitli olağandışı özellikler gösterdiği görülmektedir). İyot, [[Kr]4d¹⁰5s²5p⁵'in elektron konfigürasyonuna sahiptir, beşinci ve en dıştaki kabuktaki yedi elektron, değerlik elektronlarıdır. Diğer halojenler gibi, tam bir oktetin bir elektronu kısa ve bu nedenle dış kabuğunu tamamlamak için birçok elementle reaksiyona giren güçlü bir oksitleyici ajandır, ancak periyodik eğilimlere bağlı olarak, stabiller arasında en zayıf oksitleyici ajandır. halojenler: aralarında en düşük elektronegatifliğe sahiptir, Pauling ölçeğinde sadece 2.66'dır (sırasıyla 3.98, 3.16 ve 2.96'da flor, klor ve bromı karşılaştırın; astatin eğilimi 2.2 elektronegatifliği ile devam ettirir). Elementel iyot, kimyasal formül I₂'ye sahip diyatomik moleküller oluşturur; burada iki iyot atomu, her biri kendileri için kararlı bir oktet elde etmek için bir çift elektron paylaşır; yüksek sıcaklıklarda, bu diatomik moleküller bir çift iyot atomunu geri dönüşümlü olarak ayırır. Benzer şekilde, iyodür anyonu, I⁻, diyatomik I₂'ye en kolay oksitlenen stabil halojenler arasındaki en güçlü indirgeyici maddedir. (Astatin daha da ileri gider, At⁻ olarak kararsızdır ve At₂'nin varlığı yerleşmese de, AAt⁰ veya At⁺ 'ya kolayca oksitlenir.)

Halojenler grup alçaldıkça renkli koyulaşır: flor çok soluk sarı bir gazdır, klor yeşilimsi sarıdır ve brom kırmızımsı kahverengi uçucu bir sıvıdır. İyot, 114 °C'de eriyen ve menekşe gazı oluşturu ve 183 °C'de kaynayan parlak siyah kristalli bir katı olan hakim eğilime uygundur. Bu eğilim, halojenler tarafından emilen görünür ışığın dalga boylarının grupta artması nedeniyle ortaya çıkar (ancak astatin, ne kadar metalik olduğu ortaya çıkmasına bağlı olarak buna uymayabilir). Özellikle, iyot gazının menekşe rengi, işgal edilen en yüksek antibg π_g moleküler orbital ile en düşük boş antikor ondu σ_u moleküler orbital arasındaki elektron geçişinden kaynaklanır.

CH2Cl2 içinde I2•PPh3 yük transfer kompleksleri. Soldan sağa: (1) diklorometan içinde çözülmüş I2 - CT kompleksi yok. (2) Fazla PPh3 eklendikten birkaç saniye sonra - CT kompleksi oluşuyor. (3) Fazla PPh3 ilave edildikten bir dakika sonra CT kompleksi [Ph3PI]+I− oluşturur. (4) Fazla I2 eklendikten hemen sonra [Ph3PI]+[I3]− içerir.

Elementel iyot suda hafifçe çözünür, bir gram 20 °C'de 3450 ml ve 50 °C'de 1280 ml'de çözülür; potasyum iyodür, diğer poliiyodürlerin yanı sıra triiyodür iyonlarının oluşumu yoluyla çözünürlüğü arttırmak için ilave edilebilir. Heksan ve karbon tetraklorür gibi polar olmayan çözücüler daha yüksek bir çözünürlük sağlar. Sulu çözeltiler gibi polar çözeltiler kahverengidir ve bu çözücülerin Lewis bazları olarak rolünü yansıtır; Diğer yandan polar olmayan çözeltiler, iyot buharının rengidir. Yük transfer kompleksleri, iyot polar çözücüler içinde çözüldüğünde oluşur, böylece renk değişir. İyot, karbon tetraklorür ve doymuş hidrokarbonlar içinde çözüldüğünde menekşe halindedir, ancak alkol ve aminlerde koyu kahverengidir, yük transfer eklentileri oluşturan çözücülerdir.

İyotun erime ve kaynama noktaları halojenler arasında en yüksektir, gruptaki artış eğilimine uygundur, çünkü iyot en kolay polarize olan aralarındaki en büyük elektron bulutuna sahiptir, bu da halojenler arasında moleküllerinin en güçlü van der Waals etkileşimlerine sahip olmasıyla sonuçlanır. Benzer şekilde, iyot halojenlerin en az uçucudur. Halojenler arasında en büyük atom yarıçapına sahip olduğu için, iyot en düşük ilk iyonlaşma enerjisine, en düşük elektron ilgisine, en düşük elektronegatifliğe ve halojenlerin en düşük reaktivitesine sahiptir.

Diiyodindeki interhalojen bağı, tüm halojenlerin en zayıfıdır. Bu haliyle, atmosfer basıncında bir gaz halinde iyot numunesinin %1'i, 575 °C'de iyot atomlarına ayrılmaktadır. Florin, klorin ve bromin benzer bir dereceye kadar ayrılması için 750 °C'den yüksek sıcaklıklar gereklidir. İyot ile olan bağların çoğu, daha hafif halojenlere yapılan analog bağlardan daha zayıftır. Gaz halinde iyot, 266.6 pm'lik I-I bağ uzunluğuna sahip I2 moleküllerinden oluşur. I–I bağı bilinen en uzun tekli bağlardan biridir. Klor ve brom ile aynı kristal yapısına sahip katı ortorombik kristalin iyotta daha da uzundur (271,5 pm). (Kayıt iyotun komşu ksenonu tarafından tutulur: Xe–Xe bağ uzunluğu 308,71 pm'dir.) Bu nedenle, iyot molekülü içinde, her bir atomun en yakın iki komşusu ile önemli elektronik etkileşimler meydana gelir ve bu etkileşimler, toplu iyot halinde, parlak bir görünüme ve yarı iletken özelliklere neden olur. İyot, 1.3 eV (125 kJ/mol) bant boşluğuna sahip iki boyutlu bir yarı iletkendir: kristal tabakalarının düzleminde bir yarı iletkendir ve dikey yönde bir yalıtkandır.

İzotopları

Bilinen otuz yedi iyot izotopundan sadece biri doğada, iyot-127 oluşur. Diğerleri radyoaktiftir ve yarılanma ömrü ilkel olamayacak kadar kısadır. Bu nedenle, iyot hem monoizotopik hem de mononüklidiktir ve atom ağırlığı, doğanın bir sabiti olduğu için büyük bir hassasiyetle bilinmektedir.

Radyoaktif iyot izotoplarının en uzun ömürlü olması, 15.7 milyon yıllık bir yarı ömre sahip olan iyot-129'dur ve beta bozunması ile kararlı ksenon-129'a bozunur. Güneş Sisteminin oluşumundan önce iyot-127 ile birlikte bir miktar iyot-129 oluştu, ancak şimdiye kadar tamamen bozuldu ve yine de erken Güneş Sistemi tarihinin tarihlendirilmesinde hala yararlı olan soyu tükenmiş bir radyonüklid haline geldi veya çok eski yeraltı suları, ortamdaki hareketliliği nedeniyle. Eski varlığı, bagı xenon-129'un bir fazlasından belirlenebilir. Atmosferik ksenonun kozmik ışın spallasyonundan oluşan kozmojenik bir nüklid olduğu için bugün iyot-129 izleri hala mevcuttur: bu izler tüm karasal iyotun 10⁻¹⁴ ila 10⁻¹⁰'unu oluşturur. Aynı zamanda açık hava nükleer testlerinden kaynaklanır ve inanılmaz derecede uzun yarı ömrü, tüm fisyon ürünlerinin en uzunu nedeniyle tehlikeli değildir. 1960'larda ve 1970'lerde termonükleer testin zirvesinde, iyot-129 hala tüm karasal iyotun sadece yaklaşık 10⁻⁷'sini oluşturuyordu. Mössbauer spektroskopisinde uyarılmış iyot-127 ve iyot-129 durumları sıklıkla kullanılır.

Diğer iyot radyoizotoplarının yarı ömrü, günlerden daha uzun değildir. Bazılarının vücuda giren iyotun depolandığı ve konsantre olduğu tiroid bezini içeren tıbbi uygulamaları vardır. İyot-123'ün yarılanma ömrü on üç saattir ve elektron yakalaması ile tellür-123'e gama radyasyonu yayarak bozunur; tek foton emisyonlu bilgisayarlı tomografi (SPECT) ve X-ışını bilgisayarlı tomografi (X-Işını CT) taramaları dahil olmak üzere nükleer tıp görüntülemede kullanılır. İyot-125'in yarı ömrü elli dokuz günlük bir yarılanma ömrüne sahiptir, elektron yakalaması ile tellür-125'e bozunur ve düşük enerjili gama radyasyonu yayar; ikinci en uzun ömürlü iyot radyoizotop, biyolojik analizlerde, nükleer tıp görüntüleme ve radyasyon terapisinde prostat kanseri, uveal melanomlar ve beyin tümörleri dahil olmak üzere bir dizi durumu tedavi etmek için brakiterapi olarak kullanır. Son olarak, iyot-131, sekiz günlük bir yarılanma ömrüne sahip, beta, daha sonra gama radyasyonu yayarak temel durumuna dönüşen uyarılmış bir kararlı ksenon-131 durumuna bozunur. Yaygın bir fisyon ürünüdür ve bu nedenle radyoaktif serpintilerde yüksek seviyelerde bulunur. Daha sonra kontamine yiyeceklerle emilebilir ve tiroidde de birikir. Bozulan tiroid hasarına neden olabilir. Yüksek seviyelerde iyot-131'e maruz kalmanın birincil riski, daha sonraki yaşamda radyojenik tiroid kanserinin ortaya çıkma şansıdır. Diğer riskler, kanserli olmayan büyüme ve tiroidit olasılığını içerir.

İyot-131'in olumsuz etkilerine karşı olağan koruma araçları, tiroid bezinin optimal profilaksi için günlük olarak alınan potasyum iyodür tabletleri şeklinde stabil iyot-127 ile doyurulmasıdır. Bununla birlikte, iyot-131, radyasyon terapisinde, bu nedenle, doku tarafından iyot alımından sonra doku tahribatı istendiğinde tıbbi amaçlar için de kullanılabilir. İyot-131 ayrıca radyoaktif izleyici olarak kullanılır.

Tarihçe

1811'de iyot, güherçile (barutun temel bir bileşeni) üreticisinden doğan Fransız kimyacı Bernard Courtois tarafından keşfedildi. Napolyon Savaşları zamanında, güherçile Fransa'da büyük talep görüyordu. Fransız nitre yataklarından üretilen güherçile, Normandiya ve Bretanya kıyılarında toplanan deniz yosunundan izole edilebilen sodyum karbonat gerektiriyordu. Sodyum karbonatı izole etmek için deniz yosunu yakıldı ve kül su ile yıkandı. Geri kalan atıklar sülfürik asit ilave edilerek imha edildi. Courtois bir zamanlar aşırı sülfürik asit ekledi ve mor bir buhar bulutu yükseldi. Buharın soğuk yüzeylerde kristalleştiğini ve koyu kristaller yaptığını belirtti. Courtois, bu materyalin yeni bir unsur olduğundan şüpheleniyordu, ancak daha fazla ilerlemek için finansmandan yoksundu.

Courtois, araştırmaya devam etmek için arkadaşları Charles Bernard Desormes (1777-1838) ve Nicolas Clément'e (1779-1841) örnekler verdi. Ayrıca bu maddenin bir kısmını kimyager Joseph Louis Gay-Lussac'a (1778-1850) ve fizikçi André-Marie Ampère'e (1775-1836) verdi. 29 Kasım 1813'te Desormes ve Clément, Courtois'in keşfini halka duyurdu. Maddeyi Fransa İmparatorluk Enstitüsü'nün toplantısına anlattılar. 6 Aralık'ta Gay-Lussac, yeni maddenin ya bir oksijen elementi ya da bir bileşik olduğunu duyurdu. Yunanca violetο wordιδής (ioeidēs) kelimesinden (iyot buharının rengi nedeniyle) Yunanca "iode" adını öneren Gay-Lussac'dı. Ampère, örneğinin bir kısmını madde üzerinde deney yapan ve klor ile benzerliğini kaydeden İngiliz kimyacı Humphry Davy'a (1778-1829) verdi. Davy, 10 Aralık tarihli Londra Kraliyet Cemiyeti'ne yeni bir unsur belirlediğini belirten bir mektup gönderdi. Davy ve Gay-Lussac arasında ilk önce iyotu kimin belirlediğine dair tartışmalar ortaya çıktı, ancak her iki bilim adamı da Courtois'i elementi ilk izole eden olarak kabul etti.

Istrian doğumlu bir cerrah olan Antonio Grossich (1849–1926), ameliyat alanının sterilizasyonunu ilk kullananlardan biriydi. 1908'de, cerrahi alanda insan derisinin hızlı sterilizasyonunun bir yolu olarak iyot tentürünü tanıttı.

Erken periyodik tablolarda, iyodine J adı verildi, Jod için Almanca adı.

Kimya ve bileşikler

Halojen bağ enerjileri (kJ/mol)

X	XX	HX	BX3	AlX3	CX4
F	159	574	645	582	456
Cl	243	428	444	427	327
Br	193	363	368	360	272
I	151	294	272	285	239

Kararlı halojenlerin en az reaktif olmasına rağmen, iyot hala daha reaktif elementlerden biridir. Örneğin, klor gazı karbon monoksit, nitrik oksit ve kükürt dioksiti (sırasıyla fosgen, nitrosil klorür ve sülfüril klorüre) halojenleştirirken, iyot bunu yapmaz. Ayrıca, metallerin iyotlanması klorlama veya bromlamadan daha düşük oksidasyon durumlarına neden olma eğilimindedir; örneğin renyum metal, renyum hekzaklorür oluşturmak üzere klor ile reaksiyona girer, ancak brom ile sadece renyum pentabromid oluşturur ve iyot sadece renyum tetraiyodür elde edebilir. Bununla birlikte, aynı şekilde, iyot halojenler arasında en düşük iyonlaşma enerjisine sahip olduğundan ve bunların en kolay oksitlendiği için, daha önemli bir katyonik kimyaya sahiptir ve daha yüksek oksidasyon durumları brom ve klorinkinden daha kararlıdır, çünkü iyot heptaflorürde örnek.

I₂, 578 nm dalga boyunda bir absorbans ile ışıkta ayrışır.

Yük transfer kompleksleri

İyot molekülü, I₂, CCl₄ ve alifatik hidrokarbonlarda çözünerek parlak mor çözeltiler verir. Bu çözücülerde emme bandı maksimum 520 - 540 nm bölgesinde meydana gelir ve bir π^* ila σ^* geçişine atanır. I₂, bu çözücülerde Lewis bazları ile reaksiyona girdiğinde, I₂ pikinde mavi bir kayma görülür ve bunun nedeni, yük transfer kompleksleri olarak adlandırılan ilave maddelerin oluşumundan kaynaklanan yeni pik (230 - 330 nm) ortaya çıkar. Bazı Donör-I₂ eklentilerinin oluşum entalpileri aşağıda listelenmiştir. I₂ yumuşak asit olarak sınıflandırılan bir Lewis asididir ve kabul edici özellikleri ECW modelinde tartışılmıştır.

Bazı Donör-I₂ eklentilerinin oluşum entalpileri

Baz	−ΔH (kcal mol−1 )
Benzen	1.4
Tolüen	1.8
Dioksan	3.5
Dietil eter	4.3
Dietil sülfür	8.3
Dimetilasetamid	4.7
Asetonitril	1.9
Piridin	7.80
Trietilamin	12.0

Hidrojen iyodür

En basit iyot bileşiği hidrojen iyodür, HI'dir. Su ve iyot vermek için oksijen ile reaksiyona giren renksiz bir gazdır. Laboratuvardaki iyotlama reaksiyonlarında faydalı olmasına rağmen, diğer hidrojen halojenürlerin aksine büyük ölçekli endüstriyel kullanımları yoktur. Ticari olarak, genellikle iyotun hidrojen sülfür veya hidrazin ile reaksiyona sokulmasıyla yapılır:

2 I₂ + N₂H₄ Şablon:Overset 4 HI + N₂

Oda sıcaklığında, hidrojen florür hariç tüm hidrojen halojenürler gibi renksiz bir gazdır, çünkü hidrojen büyük ve sadece hafif elektronegatif iyot atomuna güçlü hidrojen bağları oluşturamaz. −51.0 °C'de erir ve −35.1 °C'de kaynar. Bir katalizör mevcut olmadıkça işlem çok yavaş olmasına rağmen, oda sıcaklığında ekzotermik olarak ayrışabilen bir endotermik bileşiktir: hidrojen iyodür vermek için oda sıcaklığında hidrojen ve iyot arasındaki reaksiyon tamamlanamaz. H-I bağı ayrışma enerjisi aynı şekilde hidrojen halidlerin en küçüğüdür, 295 kJ/mol.

Sulu hidrojen iyodür, güçlü bir asit olan hidroiyodik asit olarak bilinir. Hidrojen iyodür suda son derece çözünür: bir litre su 425 litre hidrojen iyodür çözecektir ve doymuş çözeltinin hidrojen iyodür molekülü başına sadece dört su molekülü vardır. Ticari "konsantre" hidroiyodik asit, genellikle kütle olarak %48-57 HI içerir; çözelti, 100 g çözelti başına 56.7 g HI'de kaynama noktası 126.7 °C olan bir azeotrop oluşturur. Bu nedenle hidroiyodik asit, suyun buharlaştırılmasıyla bu noktadan sonra konsantre edilemez.

Hidrojen florürün aksine, susuz sıvı hidrojen iyodürün bir çözücü olarak çalışması zordur, çünkü kaynama noktası düşük, küçük bir sıvı aralığına sahiptir, dielektrik sabiti düşüktür ve H₂I⁺ ve HI−
2 iyonlarına kayda değer bir şekilde ayrılmaz - ikincisi, her durumda, hidrojen ve iyot arasındaki çok zayıf hidrojen bağlanmasından dolayı biflorür iyonlarından (HF−
2) çok daha az kararlıdır, ancak Cs⁺ ve NR+
4 gibi çok büyük ve zayıf polarize edici katyonlara sahip tuzları (R = Me, Et, Buⁿ) hala izole edilebilir. Susuz hidrojen iyodür, sadece nitrosil klorür ve fenol gibi küçük moleküler bileşikleri veya tetraalkilamonyum halojenürler gibi çok düşük kafes enerjili tuzları çözebilen zayıf bir çözücüdür.

Diğer ikili iyodürler

Periyodik tablodaki hemen hemen tüm elementler ikili iyodürleri oluşturur. İstisnalar kesinlikle azınlıktadır ve her durumda üç nedenden birinden kaynaklanmaktadır: aşırı eylemsizlik ve kimyasal reaksiyonlara (soy gazlar) katılma isteksizliği; bozunma ve dönüşümden önce kimyasal araştırmayı engelleyen aşırı nükleer dengesizlik (bizmutun ötesindeki en ağır elementlerin çoğu); ve iyodinden (oksijen, azot ve ilk üç halojen) daha yüksek bir elektronegatifliğe sahip olan, böylece elde edilen ikili bileşikler resmen iyodür değil, oksit, nitrit veya iyot halididir. (Bununla birlikte, azot triiyodür, diğer azot trihalidlerine benzer olduğu için bir iyodür olarak adlandırılır.)

İyodür anyonunun ve iyotun zayıf oksitleme gücünün büyük boyutu göz önüne alındığında, ikili iyodürlerde yüksek oksidasyon durumlarına ulaşmak zordur, bilinen en fazla niyobyum, tantal ve protaktinyum pentaiyodürlerinde bulunur. İyodürler, bir elementin veya bunun oksidinin, hidroksidinin veya karbonatının hidroiyodik asit ile reaksiyonu yoluyla yapılabilir ve daha sonra düşük basınçlı veya susuz hidrojen iyodür gazı ile birleştirilen hafif yüksek sıcaklıklarla dehidre edilebilir. Bu yöntemler, iyodür ürünü hidrolize karşı stabil olduğunda en iyi sonucu verir; aksi takdirde, olasılıklar, elementin iyot veya hidrojen iyodür ile yüksek sıcaklıkta oksidatif iyodinasyonu, bir metal oksidin veya başka bir halidin iyot, yüksek bir uçucu metal halid, karbon tetraiyodid veya bir organik iyodür ile yüksek sıcaklıkta iyotlanmasını içerir. Örneğin, molibden(IV) oksit, molibden(II) iyodür vermek üzere 230 °C'de alüminyum(III) iyodür ile reaksiyona girer. Tantal(V) klorürün tantalum(V) iyodür vermek üzere 400 °C'de fazla alüminyum(III) iyodür ile reaksiyonunu içeren bir halojen değişimini içeren bir örnek aşağıda verilmiştir:

${\ce {3TaCl5 + {\underset {(excess)}{5AlI3}}-> 3TaI5 + 5AlCl3}}$

Düşük iyodürler, termal ayrışma veya orantısızlaştırma yoluyla veya yüksek iyodürün hidrojen veya metal ile indirgenmesi yoluyla üretilebilir, örneğin:

${\ce {TaI5{}+Ta->[{\text{thermal gradient}}][{\ce {630^{\circ }C\ ->\ 575^{\circ }C}}]Ta6I14}}$

Geçiş öncesi metallerin iyodürlerinin çoğu (grup 1, 2 ve 3, +2 ve +3 oksidasyon durumlarındaki lantanidler ve aktinidler ile birlikte) çoğunlukla iyonikken, metal olmayanlar da kovalent moleküler iyodürler oluşturma eğilimindedir +3 ve üzeri oksidasyon durumlarındaki metaller. İyonik iyodürler MI_n, aynı elementin halid MX_n'leri arasında en düşük erime ve kaynama noktalarına sahip olma eğilimindedir, çünkü katyonlar ve anyonlar arasındaki elektrostatik çekim kuvvetleri, büyük iyodür anyonu için en zayıftır. Aksine, kovalent iyodürler bunun yerine aynı elementin halidleri arasında en yüksek erime ve kaynama noktalarına sahip olma eğilimindedir, çünkü iyot halojenlerin en polarize edilebiliridir ve aralarında en fazla elektrona sahip olan van der Waals kuvvetlerine en fazla katkıda bulunabilir. Doğal olarak, bir eğilimin diğerine yol açtığı ara iyodürlerde istisnalar vardır. Benzer şekilde, ağırlıklı olarak iyonik iyodürlerin (örn. Potasyum ve kalsiyum) suda çözünürlüğü, o elementin iyonik halojenürleri arasında en yüksekken, kovalent iyodürlerin (örn. Gümüş), elementin en düşük düzeyidir. Özellikle, gümüş iyodür suda çok çözünmez ve oluşumu genellikle iyot için kalitatif bir test olarak kullanılır.

İyot halürleri

Halojenler, XY, XY₃, XY₅, ve XY₇ (X'in Y'den daha ağır olduğu) stokiyometreleri olan birçok ikili, diyamanyetik interhalojen bileşiği oluşturur ve iyot istisna değildir. İyot, olası üç diyatomik interhalojenin, bir triflorür ve triklorürün yanı sıra bir pentaflorür ve istisnai olarak halojenler arasında bir heptaflorür oluşturur. ICl+
2'nin şarap kırmızısı veya parlak turuncu bileşikleri ve I₂Cl⁺ 'nın koyu kahverengi veya morumsu siyah bileşikleri gibi çok sayıda katyonik ve anyonik türev de karakterize edilir. Bunların dışında siyanojen iyodür (ICN), iyot tiyosiyanat (ISCN) ve iyot azid (IN₃) gibi bazı psödohalidler de bilinmektedir.

İyot monoklorür

İyot monoflorür (IF) oda sıcaklığında kararsızdır ve iyot ve iyot pentaflorür ile çok kolay ve geri döndürülemez şekilde orantısızdır ve bu nedenle saf olarak elde edilemez. İyotun −45 °C'de trikloroflorometan içerisinde flor gazı ile, −78 °C'de trikloroflorometan içinde iyot triflorür ile veya 0 °C'de gümüş(I) florür ile reaksiyonundan sentezlenebilir. Diğer taraftan iyot monoklorür (IC1) ve iyot monobromid (IBr) orta derecede kararlıdır. Birincisi, uçucu bir kırmızı-kahverengi bileşik, Joseph Louis Gay-Lussac ve Humphry Davy tarafından 1813-4'te klor ve iyot keşiflerinden kısa bir süre sonra bağımsız olarak keşfedildi ve ara halojen bromunu o kadar iyi taklit ediyor ki Justus von Liebig iyot monoklorür için (bulduğu) yanlış bromine dönüştü. İyot monoklorür ve iyot monobromid, iyotun oda sıcaklığında klor veya brom ile reaksiyona sokulması ve fraksiyonel kristalizasyon ile saflaştırılması suretiyle hazırlanabilir. Her ikisi de oldukça reaktiftir ve bor, karbon, kadmiyum, kurşun, zirkonyum, niyobyum, molibden ve tungsten olmasa da platin ve altın bile saldırır. Organik bileşiklerle reaksiyonları koşullara bağlıdır. İyot klorür buharı, fenol ve salisiklik asidi klorlama eğilimindedir, çünkü iyot klorür homolitik ayrışmaya maruz kaldığında, klor ve iyot üretilir ve ilki daha reaktiftir. Bununla birlikte, tetraklorometan çözeltisindeki iyot klorür, iyotlama ile ana reaksiyon olur, çünkü şimdi I-Cl bağının heterolitik fisyonu meydana gelir ve I⁺, bir elektrofil olarak fenole saldırır. Bununla birlikte, iyot monobromid, tetraklorometan çözeltisinde bile fenolü bromlama eğilimindedir, çünkü çözelti içindeki elementlerine ayrılma eğilimi gösterir ve bromin iyottan daha reaktiftir. Sıvı olduğunda, iyot monoklorür ve iyot monobromid II
2X+
ve IX−
2 anyonlarına (X = Cl, Br) ayrılır; bu nedenle önemli elektrik iletkenleridir ve iyonlaştırıcı çözücüler olarak kullanılabilirler.

İyot triflorür (IF₃), −28 °C'nin üzerinde ayrışan kararsız sarı bir katıdır. Bu yüzden az bilinir. Üretilmesi zordur, çünkü flor gazı pentaflorüre kadar iyotu oksitleme eğiliminde olacaktır; ksenon diflorür ile düşük sıcaklıkta reaksiyon gereklidir. Düzlemsel dimer I₂Cl₆olarak katı halde bulunan iyot triklorür, parlak sarı bir katıdır ve iyotun -80 °C'de sıvı klor ile reaksiyona sokulmasıyla sentezlenir; saflaştırma sırasında dikkatli olunmalıdır, çünkü iyot monoklorür ve klora kolayca ayrılır ve bu nedenle güçlü bir klorlayıcı ajan olarak işlev görebilir. Sıvı iyot triklorür elektriği iletir ve muhtemelen ICl+
2 ve ICl−
4 iyonlarına ayrışmayı gösterir.

Renksiz, uçucu bir sıvı olan iyot pentaflorür (IF₅), termodinamik olarak en kararlı iyot florürdür ve iyotun oda sıcaklığında flor gazı ile reaksiyona sokulmasıyla yapılabilir. Bir florlama maddesidir, ancak cam cihazda saklanacak kadar yumuşaktır. Yine, IF+
4 ve IF−
6'ya ayrılma nedeniyle sıvı halde hafif elektriksel iletkenlik mevcuttur. Beşgen bipiramidal iyot heptaflorür (IF₇), sadece klor triflorür, klor pentaflorür ve bromin pentaflorür arasında çok güçlü bir florlama ajanıdır: interhalojenler arasında neredeyse tüm elementlerle reaksiyona girer, Pyrex camını florür eder (iyot oluşturmak için) ) oksiflorür (IOF₅) ve karbon monoksiti ateşe verir.

İyot oksitler ve oksoasitler

İyot oksitler, iyot ve oksijen arasındaki büyük elektronegatiflik farkından kaynaklanan güçlü I-O bağları nedeniyle tüm halojen oksitlerin en kararlı olanıdır ve uzun süredir bilinmektedir. Kararlı, beyaz, higroskopik iyot pentoksit (I₂O₅), 1813'te Gay-Lussac ve Davy tarafından kurulduğundan beri bilinmektedir. En kolay olarak, anhidrit olduğu iyodik asidin (HIO₃) dehidrasyonu ile yapılır. Oda sıcaklığında hızla karbon monoksiti tamamen karbondioksite oksitleyecektir ve bu nedenle karbon monoksit konsantrasyonunun belirlenmesinde yararlı bir reaktiftir. Aynı zamanda nitrojen oksit, etilen ve hidrojen sülfidi oksitler. İyodil katyon tuzlarını oluşturmak için kükürt trioksit ve peroksidisülfüril diflorür (S₂O₆F₂) ile reaksiyona girer, [IO₂]⁺ ve konsantre sülfürik asitlerle [IO]⁺ içeren iyodosil tuzlarına indirgenir. Florin, bromin triflorür, sülfür tetraflorür veya kloril florür ile florlanmış olabilir, sonuçta iyot pentaflorür, iyot pentoksit ile reaksiyona girerek iyot(V) oksiflorür, IOF₃ verir. Daha az kararlı birkaç oksit, özellikle I₄O₉ ve I₂O₄ bilinmektedir; yapıları belirlenmemiştir, ancak makul tahminler sırasıyla I^III(I^VO₃)₃ ve [IO]⁺[IO₃]⁻ şeklindedir.

Daha önemli olan dört oksoasittir: hipoiodous asit (HIO), iodous asit (HIO₂), iyodik asit (HIO₃) ve periyodik asit (HIO₄ veya H₅IO₆). İyot sulu çözelti içinde çözündüğünde, aşağıdaki reaksiyonlar meydana gelir:

I2 + H2O	⇌ HIO + H+ + I−	Kac = 2.0 × 10−13 mol2 l−2
I2 + 2 OH−	⇌ IO− + H2O + I−	Kalk = 30 mol−1 l

Hipoiyodöz asit orantısızlık için kararsızdır. Böylece hipoiyodit iyonları, iyodür ve iyodat verecek şekilde hemen orantısız oluştur:

3 IO− ⇌ 2 I− + IO− 3

K = 1020

İyotlu asit ve iyodit daha da az kararlıdır ve iyodürün iyodata oksidasyonunda yalnızca geçici bir ara ürün olarak var olur. İyodatlar, alkali metal iyodürlerin oksijenle 600 °C'de ve yüksek basınçta oksitlenmesiyle veya iyotun kloratlarla oksitlenmesiyle yapılabilen bu bileşiklerin açık ara en önemlisidir. Klorür ve perklorat oluşturmak için çok yavaş orantısız kloratların aksine, iodatlar hem asidik hem de alkalin çözeltilerde orantısızlığa karşı stabildir. Bunlardan çoğudan metalin tuzu elde edilebilir. İyodik asit, elektroliz veya dumanlı nitrik asit ile sulu bir iyot süspansiyonunun oksidasyonuyla en kolay şekilde yapılır. Iodate, halatların en zayıf oksitleyici gücüne sahiptir, ancak en hızlı tepki verir.

Sadece beklenen tetrahedral IO−
4 değil, aynı zamanda kare piramidal IO3−
5, oktahedral ortoperiodat IO5−
6, [IO₃(OH)₃]²⁻, [I₂O₈(OH₂)]⁴⁻, ve I
2O4−
9. Genellikle alkali sodyum iyodatın elektrokimyasal olarak (anot olarak kurşun (IV) oksit ile) veya klor gazı ile oksitlenmesiyle yapılırlar:

IO−
3 + 6 OH⁻ → IO5−
6 + 3 H₂O + 2 e⁻

IO−
3 + 6 OH⁻ + Cl₂ → IO5−
6 + 2 Cl⁻ + 3 H₂O

Termodimyasal ve kinetik olarak güçlü oksitleyici ajanlardır, Mn²⁺ 'yı MnO−
4 ye hızla okside eder ve parçalanan glikoller, a-diketonlar, a-ketoller, a-aminoalkoller ve a-diaminler. Ortoperiodat, −5'lik çok yüksek negatif yükü nedeniyle özellikle metaller arasında yüksek oksidasyon durumlarını stabilize eder. Ortoperiodik asit, H₅IO₆ stabildir ve 100 °C'de vakumda metaperiodik asit HIO₄'e dehidre olur. Daha ileri gitmeye çalışmak, var olmayan iyot heptoksitine (I₂O₇) değil, iyot pentoksit ve oksijene neden olur. Periyodik asit, sülfürik asit ile I(OH)+
6 katyonu, Te(OH)₆ ve Sb(OH)−
6'ya izoelektronik vermek ve bisülfat ve sülfat ile tuzlar vermek üzere protonlanabilir.

Poliodin bileşikleri

İyot, sülfürik asit fuming gibi güçlü asitlerde çözündüğünde, I+
2 katyonları içeren parlak mavi paramanyetik bir çözelti oluşur. Diiyodin katyonunun katı bir tuzu, iyotun antimon pentaflorür ile oksitlenmesi ile elde edilebilir:

2 I₂ + 5 SbF₅ SO₂⟶20°C 2 I₂Sb₂F₁₁ + SbF₃

I2Sb2F11 tuzu koyu mavidir ve mavi tantal analog I2Ta2F11 de bilinmektedir. I2'deki I–I bağ uzunluğu 267 pm iken, ikincideki eksik elektron bir antibonding yörüngesinden uzaklaştırıldığı için  I+
2'de sadece 256 pm'dir, bu da bağı daha güçlü ve dolayısıyla daha kısa hale getirir. Florosülfürik asit çözeltisinde, koyu mavi I+
2, -60 °C'nin altında tersine çevrilebilir şekilde dimerize olur ve kırmızı dikdörtgen diyamanyetik I2+
4 oluşturur. Diğer poliyodin katyonları, diğerleri arasında AsF−
6 ve AlCl−
4 tuzlarında bilinen bükülmüş koyu kahverengi veya siyah I+
3 ve merkezcil simetrik C2h yeşil veya siyah I+
5 dahil olmak üzere iyi karakterize edilmemiştir.

Sulu çözelti içindeki tek önemli poliodid anyonu doğrusal triiyodid, I−
3'tür. Oluşumu, iyotun sudaki çözünürlüğünün potasyum iyodür çözeltisinin eklenmesiyle neden artabileceğini açıklar:
:I2 + I− ⇌ I−
3 (Keq = ~700 at 20 °C)

İyot ve iyodür içeren çözeltiler, örneğin Cs + gibi büyük, zayıf polarize edici katyonlara sahip tuzları izole edilebilen I−
5, I−
9, I2−
4, ve I2−
8 gibi kristalleştiğinde birçok başka poliiyodit bulunabilir.

Organoiyodin bileşikleri

Oksitleyici ajan 2-iyodoksibenzoik asidin yapısı

Organoiyotin bileşikleri aminlerin Hofmann eliminasyonu, Williamson eter sentezi, Wurtz birleştirme reaksiyonu ve Grignard reaktifleri gibi organik sentez geliştirilmesinde temel olmuştur.

Karbon-iyot bağı, çekirdek organik kimyanın bir parçasını oluşturan ortak bir fonksiyonel gruptur; resmi olarak, bu bileşikler iyodür anyonunun organik türevleri olarak düşünülebilir. En basit organoiyodin bileşikleri, alkil iyodürler, alkollerin fosfor triiyodür ile reaksiyonu yoluyla sentezlenebilir; bunlar daha sonra nükleofilik ikame reaksiyonlarında veya Grignard reaktiflerinin hazırlanmasında kullanılabilir. C–I bağı, karbon (2.55) ve iyot (2.66) arasındaki elektronegatiflikteki küçük fark nedeniyle tüm karbon-halojen bağlarının en zayıf olanıdır. Bu itibarla, iyodür, halojenler arasında en iyi ayrılan gruptur, öyle ki birçok organoiyodin bileşiği, elemental iyoda ayrışmaya bağlı olarak zamanla depolandığında sararır; bu nedenle, C-I bağının kolay oluşumu ve bölünmesi nedeniyle organik sentezde yaygın olarak kullanılırlar. Ayrıca iyotun yüksek atom ağırlığı sayesinde diğer organohalojen bileşiklerinden önemli ölçüde daha yoğundurlar. İyodanlar gibi birkaç organik oksitleyici ajan, alkollerin aldehitlere oksidasyonu için yaygın bir reaktif olan 2-iyodoksibenzoik asit ve iyodobenzen diklorür (PhICl₂) alkenler ve alkinler gibi −1'den daha yüksek bir oksidasyon durumunda iyot içerir. Organoiyodin bileşiklerinin daha iyi bilinen kullanımlarından biri, iyodoformun (CHI₃) bir metil ketonun (veya bir metil ketona oksitlenebilen başka bir bileşiğin) kapsamlı iyotlanmasıyla üretildiği iyodoform testidir.

Organoklorin veya organobromin bileşikleri ile karşılaştırıldığında organoiyodin bileşikleri kullanmanın bazı dezavantajları, iyotun pahalı olması ve organoiyodin bileşiklerinin daha güçlü alkilleyici maddeler olması nedeniyle iyot türevlerinin daha fazla masraflı ve toksisitesidir. Örneğin, iyodoasetamid ve iyodoasetik asit, sistein kalıntılarını geri döndürülemez bir şekilde alkile ederek ve disülfid bağlantılarının yeniden oluşumunu önleyerek proteinleri denatüre eder.

Finkelstein reaksiyonu ile iyodoalkan üretmek için halojen değişimi, iyodürün klorür veya bromürden daha iyi bir ayrılan grup olması nedeniyle biraz karmaşıktır. Yine de fark, halojenür tuzlarının farklı çözünürlüğünden yararlanılarak veya çok fazla halojenür tuzu kullanılarak reaksiyonun tamamlanmaya itilebileceği kadar küçüktür. Klasik Finkelstein reaksiyonunda, bir alkil klorür veya bir alkil bromür, aseton içinde bir sodyum iyodür çözeltisi ile işlenerek bir alkil iyodüre dönüştürülür. Sodyum iyodür asetonda çözünür ve sodyum klorür ve sodyum bromür çözünmez. Reaksiyon, çözünmeyen tuzun çökelmesinden dolayı kitlesel etkiyle ürünlere doğru yönlendirilir.

Oluşum ve üretim

İyot, dünyadaki kabuk kayalarında milyonda yalnızca 0,46 parçasını içeren kararlı halojenlerin en az bol olanıdır (karşılaştırınız: flor 544 ppm, klor 126 ppm, brom 2,5 ppm). Önemli miktarlarda meydana gelen 84 element arasında (1-42, 44-60, 62-83 ve 90-92 elementler) bolca 61. sırada yer almaktadır. İyodür mineralleri nadirdir ve ekonomik ekstraksiyon için yeterince konsantre olan çoğu tortu, bunun yerine iyodat mineralleridir. Örnekler arasında lautarite, Ca(IO₃)₂ ve dietzeite, 7Ca(IO_{3 2}·8CaCrO₄ bulunur. Bunlar, ana ürünü sodyum nitrat olan Şili'de bulunan kalişte iz safsızlıklar olarak oluşan minerallerdir. Toplamda, kütlece en az %0,02 ve en fazla %1 iyot içerebilirler. Sodyum iyodat kalişten ekstrakte edilir ve sodyum bisülfit ile iyodüre indirgenir. Bu çözelti daha sonra yeni ekstrakte edilmiş iyodat ile reaksiyona sokularak, filtrelenebilen iyot ile orantılı hale getirilir.

Kaliş, 19. yüzyılda iyotun ana kaynağıydı ve günümüzde de (artık ekonomik olarak uygun bir kaynak olmayan) yosun yerine önemli olmaya devam ediyor, ancak 20. yüzyılın sonlarında tuzlu sular karşılaştırılabilir bir kaynak olarak ortaya çıktı. Tokyo'nun doğusundaki Japon Minami Kanto gaz sahası ve Oklahoma'nın kuzeybatısındaki Amerikan Anadarko Havzası gaz sahası bu türden en büyük iki kaynaktır. Tuzlu su, kaynağın derinliğine göre 60 °C'den daha sıcaktır. Tuzlu su önce saflaştırılır ve sülfürik asit kullanılarak asitleştirilir, ardından mevcut iyodür klor ile iyoda oksitlenir. Bir iyot çözeltisi üretilir, ancak seyreltilir ve konsantre edilmesi gerekir. Sülfür dioksitin iyotu düşürdüğü soğurucu bir kuleye geçirilen iyodu buharlaştırmak için çözeltiye hava üflenir. Hidrojen iyodür (HI), iyotu çökeltmek için klor ile reaksiyona sokulur. Filtreleme ve saflaştırmadan sonra iyot paketlenir.

2 HI + Cl₂ → I₂↑ + 2 HCl

I₂ + 2 H₂O + SO₂ → 2 HI + H₂SO₄

2 HI + Cl₂ → I₂↓ + 2 HCl

Bu kaynaklar, Şili ve Japonya'nın bugün en büyük iyot üreticileri olmasını sağlıyor. Alternatif olarak tuzlu su, gümüş iyodür olarak iyotu çökeltmek için gümüş nitrat ile işlenebilir, bu daha sonra metalik gümüş ve bir demir (II) iyodür çözeltisi oluşturmak üzere demir ile reaksiyona sokularak ayrıştırılır. İyot daha sonra klor ile yer değiştirerek serbest bırakılabilir.

Uygulamalar

Üretilen tüm iyotun yaklaşık yarısı çeşitli organoiyodin bileşiklerine gider, %15'i saf element olarak kalır, %15'i potasyum iyodür oluşturmak için kullanılır ve %15'i diğer inorganik iyot bileşikleri için kullanılır. İyot bileşiklerinin başlıca kullanımları arasında katalizörler, hayvan yemi takviyeleri, stabilizatörler, boyalar, renklendiriciler ve pigmentler, farmasötik, sanitasyon (iyot tentüründen) ve fotoğrafçılık; küçük kullanımlar arasında duman engelleme, bulut tohumlama ve analitik kimyadaki çeşitli kullanımlar bulunur.

Kimyasal analiz

İyodür ve iyodat anyonları genellikle kantitatif hacimsel analiz için, örneğin iyodometride kullanılır. İyot ve nişasta mavi bir kompleks oluşturur ve bu reaksiyon genellikle nişasta veya iyotu test etmek için ve iyodometride bir gösterge olarak kullanılır. Nişasta için iyot testi, nişasta içeren kağıda basılmış sahte banknotları tespit etmek için hala kullanılmaktadır.

İyot değeri, tipik olarak katı veya sıvı yağlar olan 100 gram kimyasal madde tarafından tüketilen gram cinsinden iyot kütlesidir. İyot numaraları genellikle yağ asitlerindeki doymamışlık miktarını belirlemek için kullanılır. Bu doymamışlık, iyot bileşikleri ile reaksiyona giren çift bağlar şeklindedir. Biyolojide linoleik asit (C18: 2 n-6), omega-6 ve alfa-linolenik (C18: 3 n-3) omega-3, araşidonik asit (AA) - omega-6 (C20: 4n-6), apoptoz, karsinojenez ve dejeneratif hastalıkların mekanizmasında önemli olan, yaşamın evrimi sırasında hücre zarları arasında gelişen iyot iyodolipidler ile sentezlenen dokosaheksaenoik asit (DHA) - omega-3 (C22: 6n-3).

Potasyum tetraiodomercurate (II), K₂HgI₄, Nessler'in reaktifi olarak da bilinir. Genellikle amonyak için hassas nokta testi olarak kullanılır. Benzer şekilde Cu₂HgI₄, alkaloidleri test etmek için çökeltici bir reaktif olarak kullanılır. Metil ketonlar için iyodoform testinde sulu alkali iyot çözeltisi kullanılır.

Spektroskopi

İyot molekülünün spektrumları I₂, 500-700 nm dalga boyu aralığında on binlerce keskin spektral çizgiden oluşur. Bu nedenle, yaygın olarak kullanılan bir dalga boyu referansıdır (ikincil standart). Bu çizgilerden birine odaklanılırken spektroskopik Doppler içermeyen bir teknikle ölçüm yapılarak iyot molekülünün aşırı ince yapısı kendini gösterir. 15 bileşen (çift dönel kuantum sayılarından, Jeven'den) veya 21 bileşen (tek dönel kuantum sayılarından, Jodd'den) ölçülebilir olacak şekilde bir çizgi şimdilerde çözüldü.

Gama ışınlarının tespiti için kristal sintilatörlerde sezyum iyodür ve talyum katkılı sodyum iyodür kullanılır. Verimlilik yüksektir ve enerji dağılımlı spektroskopi mümkündür, ancak çözünürlük oldukça zayıftır.

Tıp

Elementel iyot

Elemental iyot dezenfektan olarak ya element olarak ya da suda çözünürlüğü zayıf elementel iyoda iyodür eklenerek yerinde üretilen suda çözünür triiyodid anyon I₃⁻ olarak kullanılır (ters kimyasal reaksiyon, antisepsi için bir miktar serbest elementel iyot sağlar). Elemental iyot, iyot eksikliğini tedavi etmek için de kullanılabilir.

Alternatif olarak, iyot, bir çözünürleştirici ajan ile kompleks haline getirilmiş iyot içeren iyodoforlardan üretilebilir (iyodür iyonu, genel olarak triiyodür su çözeltilerindeki iyodofor olarak düşünülebilir). Bu tür preparatların örnekleri şunları içerir:

• İyot tentürü: etanolde iyot veya etanol ve su karışımı içinde iyot ve sodyum iyodür.
• Lugol iyotu: Yalnızca suda iyot ve iyodür, çoğunlukla triiyodür oluşturur. İyot tentüründen farklı olarak, Lugol'ün iyotu, en aza indirgenmiş miktarda serbest iyot (I₂) bileşenine sahiptir.
• Povidon iyot (bir iyodofor).

İyotun antimikrobiyal etkisi hızlıdır ve düşük konsantrasyonlarda çalışır ve bu nedenle ameliyathanelerde kullanılır. Spesifik etki şekli bilinmemektedir. Mikroorganizmalara nüfuz eder ve belirli amino asitlere (sistein ve metiyonin gibi), nükleotitlere ve yağ asitlerine saldırarak sonuçta hücre ölümüne neden olur. Aynı zamanda antiviral bir etkiye sahiptir, ancak lipid olmayan virüsler ve parvovirüsler, lipid zarflı virüslerden daha az duyarlıdır. İyot muhtemelen zarflı virüslerin yüzey proteinlerine saldırır ve ayrıca doymamış karbon bağları ile reaksiyona girerek membran yağ asitlerini destabilize edebilir.

Diğerleri

Çiftlik hayvanları için besin takviyesi olarak sağlanan etilendiamin dihidroiyodid üretimi, mevcut iyotun büyük bir bölümünü tüketir. Bir başka önemli kullanım, Monsanto ve Cativa prosesleri ile asetik asit üretimi için bir katalizördür. Dünyanın asetik asit talebini destekleyen bu teknolojilerde, hidroiyodik asit, metanol hammaddesini karbonilasyona uğrayan metil iyodüre dönüştürür. Elde edilen asetil iyodürün hidrolizi, hidroiyodik asidi yeniden oluşturur ve asetik asit verir.

İnorganik iyodürler özel kullanımlar bulur. Titanyum, zirkonyum, hafniyum ve toryum, bu elementlerin tetraiodidlerinin tersine çevrilebilir oluşumunu içeren van Arkel işlemi ile saflaştırılır. Gümüş iyodür, geleneksel fotoğraf filminin ana bileşenidir. Her yıl binlerce kilogram gümüş iyodür bulut tohumlarının yağmura neden olması için kullanılır.

Organoiyodin bileşiği eritrosin, önemli bir gıda boyası maddesidir. Perfloroalkil iyodürler, perflorooktan sülfonik asit gibi önemli yüzey aktif maddelerin öncüleridir.

İyot saat reaksiyonu (iyot ayrıca koyu mavi bir kompleks oluşturan nişasta için bir test görevi görür), popüler bir eğitimsel gösteri deneyi ve görünüşte salınan bir reaksiyonun örneğidir (salınan yalnızca bir ara ürünün konsantrasyonudur).

Biyolojik rol

İyot, yaşam için gerekli bir elementtir ve atom numarası Z = 53'te, canlı organizmalar tarafından yaygın olarak ihtiyaç duyulan en ağır elementtir. (Lantan ve diğer lantanitler ve ayrıca Z = 74 olan tungsten birkaç mikroorganizma tarafından kullanılır.) Büyümeyi düzenleyen tiroid hormonları olan tiroksin ve triiyodotironinin sentezi için gereklidir (sırasıyla T₄ ve T₃, iyot atomlarının sayısına göre adlandırılır). İyot eksikliği, T₃ ve T₄ üretiminin azalmasına ve bununla birlikte daha fazla iyot elde etme girişiminde tiroid dokusunun büyümesine yol açarak basit guatr olarak bilinen hastalığa neden olur. Kandaki tiroid hormonunun ana formu, T₃'ten daha uzun yarılanma ömrüne sahip olan tiroksindir (T₄). İnsanlarda kana salınan T₄'ün T₃'e oranı 14:1 ile 20:1 arasındadır. T₄, deiyodinazlar (5'-iyodinaz) tarafından hücreler içinde aktif T₃'e (T₄'ten üç ila dört kat daha güçlü) dönüştürülür. Bunlar, iyodotironamin (T₁a) ve tironamin (T₀a') üretmek için dekarboksilasyon ve deiyodinasyon yoluyla daha fazla işlenir. Deiyodinazların üç izoformunun tamamı selenyum içeren enzimlerdir; bu nedenle diyet selenyum T₃ üretimi için gereklidir.

Diyet alımı

Amerika Birleşik Devletleri Tıp Enstitüsü'nün önerileri, 12 aya kadar bebekler için 110 ila 130 µg, sekiz yaşına kadar olan çocuklar için 90 µg, 13 yaşına kadar olan çocuklar için 130 µg, yetişkinler için 150 µg, hamile kadınlar için 220 µg ve Laktasyon için 290 µg. Yetişkinler için Tolere Edilebilir Üst Alım Seviyesi (UL) 1,100 μg/gün'dür. Bu üst sınır, takviyenin tiroid uyarıcı hormon üzerindeki etkisi analiz edilerek değerlendirildi.

Tiroid bezinin gerekli günlük T4 ve T3 miktarlarını sentezlemek için 70 μg/gün'den fazlasına ihtiyacı yoktur. Daha yüksek önerilen günlük iyot tolerans seviyeleri, laktasyon, mide mukozası, tükürük bezleri, beyin hücreleri, koroid pleksus, timus ve arter duvarları dahil olmak üzere bir dizi vücut sisteminin optimal işlevi için gerekli görünmektedir.

Doğal iyot kaynakları arasında balık, deniz yosunu (yosun gibi) ve kabuklu deniz ürünleri gibi deniz ürünleri, hayvanlar yeterince iyot aldığı sürece süt ürünleri ve yumurtalar ve iyot bakımından zengin toprakta yetiştirilen bitkiler bulunur. İyotlu tuz, sodyum iyodür formundaki iyotla kuvvetlendirilir.

2000 yılı itibarıyla Amerika Birleşik Devletleri'nde gıdalardan ortalama iyot alımı erkekler için 240 ila 300 μg/gün ve kadınlar için 190 ila 210 μg/gün olmuştur. Genel ABD nüfusu yeterli iyotlu beslenmeye sahiptir; doğurganlık çağındaki kadınlar ve hamile kadınlar, olası hafif eksiklik riskine sahiptir. Japonya'da, genellikle çorba stoğu ve patates cipsi için Kombu Umami özleri şeklinde, diyet deniz yosunu veya kombu yosunundan günde 5,280 μg/gün ile 13,800 μg/gün arasında değişen tüketim çok daha yüksek kabul edildi. Bununla birlikte, yeni araştırmalar Japonya'nın tüketiminin 1.000-3.000 μg/gün'e yakın olduğunu göstermektedir. Japonya'daki yetişkin UL, en son 2015 yılında 3.000 µg/gün olarak revize edildi.

Tuzun iyotlanması gibi iyot takviye programları uygulandıktan sonra, bazı iyot kaynaklı hipertiroidizm vakaları gözlemlenmiştir (sözde Jod-Basedow fenomeni). Durum esas olarak kırk yaşın üzerindeki insanlarda ortaya çıkıyor ve iyot eksikliği şiddetli olduğunda ve iyot alımındaki ilk artış yüksek olduğunda risk daha yüksek görünüyor.

Eksiklik

Diyette çok az iyot bulunan bölgelerde, tipik olarak uzak iç kesimlerde ve deniz gıdalarının yenmediği yarı kurak ekvatoral iklimlerde iyot eksikliği hipotiroidizme yol açar, semptomları aşırı yorgunluk, guatr, zihinsel yavaşlama, depresyon, kilo kazanç ve düşük bazal vücut sıcaklıkları. İyot eksikliği, önlenebilir zihinsel engelliliğin önde gelen nedenidir ve bu, temel olarak bebekler veya küçük çocuklar element eksikliği nedeniyle hipotiroidik hale geldiğinde ortaya çıkan bir sonuçtur. İyotun sofra tuzuna eklenmesi, zengin ülkelerde bu sorunu büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır, ancak iyot eksikliği, günümüzün gelişmekte olan dünyasında ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. İyot eksikliği, Avrupa'nın belirli bölgelerinde de bir sorundur. Orta derecede iyot eksikliği olan çocuklarda bilgi işleme, ince motor beceriler ve görsel problem çözme iyot takviyesi ile geliştirilir.

Önlemler

Toksisite

İyot

Tehlikeler
GHS piktogramlar
GHS işaret kelimesi	Danger
GHS Tehlike bildirimleri	H312, H332, H315, H319, H335, H372, H400
GHS Önlem Açıklamaları	P261, P273, P280, P305, P351, P338, P314
NFPA 704	0 3 0
Aksi belirtilmediği sürece, veriler malzemelerin standart hallerinde verilir (25 °C'de [77 °F], 100 kPa).
Bilgikutusu referansı

Elemental iyot (I₂), ağızdan seyreltilmeden alındığında toksiktir. Yetişkin bir insan için ölümcül doz 30 mg/kg'dır, bu da 70 ila 80 kg ağırlığındaki bir insan için yaklaşık 2.1-2.4 gramdır (fareler üzerinde yapılan deneyler bu hayvanların 14000 mg/kg doz yedikten sonra hayatta kalabileceklerini göstermiş olsa bile). Selenyum eksikliği varlığında fazla iyot daha sitotoksik olabilir. Selenyum eksikliği olan popülasyonlarda iyot takviyesi, kısmen bu nedenle teorik olarak sorunludur. Toksisite, proteinleri (enzimler dahil) denatüre ettiği oksitleyici özelliklerinden kaynaklanır.

Elemental iyot ayrıca cildi tahriş edicidir ve ciltle doğrudan temas hasara neden olabilir ve katı iyot kristalleri dikkatli kullanılmalıdır. İyot tentürü ve Lugol çözeltisi gibi yüksek elemental iyot konsantrasyonuna sahip çözeltiler, uzun süreli temizlik veya antisepside kullanıldığında doku hasarına neden olabilir; benzer şekilde, cilde sıkışan sıvı Povidon-iyot (Betadine), bildirilen bazı vakalarda kimyasal yanıklara neden olmuştur.

Mesleki maruziyet

İnsanlar işyerinde soluma, yutma, cilt teması ve göz teması yoluyla iyota maruz kalabilirler. Mesleki Güvenlik ve Sağlık İdaresi (OSHA), işyerinde iyot maruziyeti için yasal sınırı (İzin verilen maruz kalma sınırı) 8 saatlik bir iş günü boyunca 0,1 ppm (1 mg/m³) olarak belirlemiştir. Ulusal Mesleki Güvenlik ve Sağlık Enstitüsü (NIOSH), 8 saatlik bir iş günü boyunca 0,1 ppm (1 mg/m³) Önerilen maruz kalma sınırı (REL) belirlemiştir. 2 ppm seviyelerinde iyot, yaşam ve sağlık için hemen tehlikelidir.

Alerjik reaksiyonlar

Bazı insanlar iyot içeren ürünlere ve yiyeceklere aşırı duyarlılık geliştirir. İyot veya Betadine tentür uygulamaları bazen şiddetli döküntülere neden olabilir. İyot bazlı kontrast ajanların parenteral kullanımı (yukarıya bakınız), hafif bir kızarıklıktan ölümcül anafilaksiye kadar değişen reaksiyonlara neden olabilir. Bu tür reaksiyonlar, bazı kişilerin iyotun kendisine alerjisi olduğu yanılgısına (doktorlar arasında bile yaygın olarak kabul edilmektedir) yol açmıştır; İyot bakımından zengin deniz ürünlerine alerjiler bile bu şekilde yorumlanmıştır. Aslında, hiçbir zaman gerçek bir iyot alerjisine dair doğrulanmış bir rapor olmamıştır ve elemental iyot veya basit iyodür tuzlarına karşı bir alerji teorik olarak imkansızdır. İyot içeren ürünlere ve gıdalara aşırı duyarlılık reaksiyonları, görünüşe göre diğer moleküler bileşenleriyle ilişkilidir; bu nedenle, iyot içeren bir gıda veya ürüne alerjisi olan bir kişi, diğerine alerjik reaksiyon göstermeyebilir. Çeşitli gıda alerjileri (kabuklu deniz ürünleri, yumurta, süt vb.) Olan hastalar, kontrast madde aşırı duyarlılığı için yüksek bir riske sahip değildir. Tüm ilaçlarda olduğu gibi, hastanın alerji geçmişi sorgulanmalı ve iyot içeren herhangi bir ilaç verilmeden önce danışılmalıdır.

Kaynak

Burdaki yer alan bilgiler en:Iodine sayfası'ndan çevirilerek edinilmiştir.